Lịch sử làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình – Hành trình gìn giữ một nghề truyền thống
Nhắc đến đá mỹ nghệ Ninh Bình, nhiều người nghĩ ngay đến những khu lăng mộ đá, mộ đá, cổng đá, lăng thờ, cuốn thư hay những công trình kiến trúc tâm linh được chạm khắc công phu. Đằng sau những sản phẩm ấy là một nghề thủ công truyền thống đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ tại vùng đất Ninh Vân.
Ngày nay, làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình được biết đến là một trong những địa danh tiêu biểu của nghề chế tác đá mỹ nghệ Việt Nam.
Đặc biệt, năm 2019, Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công mà còn là sự khẳng định những giá trị về lịch sử, văn hóa, kỹ thuật và tri thức dân gian đã được nhiều thế hệ người dân Ninh Vân trao truyền và gìn giữ.
Nghề đá trên vùng đất Cố đô Hoa Lư
Để tìm hiểu lịch sử nghề đá Ninh Vân, cần đặt làng nghề trong không gian văn hóa rộng lớn hơn của vùng đất Hoa Lư – Ninh Bình.
Từ xa xưa, đá đã hiện diện rất rõ trong đời sống và kiến trúc của vùng đất này.
Các tư liệu và hiện vật khảo cổ cho thấy từ thời Đinh – Tiền Lê, nghệ thuật sử dụng và chế tác đá tại Hoa Lư đã đạt đến trình độ đáng chú ý.
Những cột kinh bằng đá, các cấu kiện kiến trúc, bệ thờ, long sàng và nhiều hiện vật đá được lưu giữ tại các di tích trên địa bàn Ninh Bình là những minh chứng quan trọng cho lịch sử lâu đời của nghệ thuật tạo tác đá tại vùng đất Cố đô.
Vì vậy, nghề đá Ninh Vân không tồn tại biệt lập mà phát triển trong một vùng văn hóa có mối liên hệ lâu đời với vật liệu đá và nghệ thuật kiến trúc bằng đá.
Tổ nghề đá Ninh Vân
Theo những truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương, người được tôn là tổ nghề đá Ninh Vân là Hoàng Sùng.
Tương truyền, ông là người gốc vùng Thanh Hóa, vốn là một người thợ chế tác đá giỏi. Sau khi đến Ninh Vân sinh sống, lập nghiệp, ông đã truyền dạy kỹ thuật làm nghề cho người dân địa phương.
Từ đó, nghề chế tác đá từng bước được trao truyền trong cộng đồng.
Qua nhiều thế hệ, kỹ thuật làm nghề ngày càng được bổ sung, hoàn thiện. Những người thợ không chỉ học cách đục đá mà còn phải biết lựa chọn vật liệu, tạo hình, chia tỷ lệ, bố trí hoa văn và xử lý các chi tiết sao cho phù hợp với từng loại công trình.
Chính quá trình truyền nghề liên tục ấy đã tạo nên một cộng đồng thợ đá có kỹ năng và bản sắc nghề nghiệp riêng.
Nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
Một trong những đặc điểm quan trọng của nghề đá Ninh Vân là phương thức truyền nghề trực tiếp giữa các thế hệ.
Trước đây, người trẻ thường học nghề từ cha, ông hoặc những người thợ có kinh nghiệm trong gia đình và làng xóm.
Người mới vào nghề bắt đầu từ những công việc đơn giản, sau đó từng bước học cách sử dụng dụng cụ, nhận biết đặc tính của đá, tạo phôi, đục thô và cuối cùng mới đến những công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao như tạo hình và chạm khắc hoa văn.
Có những kinh nghiệm rất khó diễn đạt hoàn toàn bằng sách vở.
Người thợ phải trực tiếp quan sát, thực hành và tích lũy kinh nghiệm trong nhiều năm mới có thể hiểu được độ cứng, thớ đá, cách xuống đục hay cách xử lý một chi tiết chạm khắc phức tạp.
Đây chính là một phần quan trọng tạo nên giá trị phi vật thể của nghề đá Ninh Vân.
Từ vật dụng đời sống đến những công trình kiến trúc đá
Trong quá trình phát triển, sản phẩm của người thợ đá ngày càng trở nên phong phú.
Không chỉ có những vật dụng quen thuộc phục vụ đời sống, người thợ Ninh Vân còn chế tác nhiều sản phẩm có yêu cầu cao về kiến trúc và mỹ thuật như:
- Mộ đá;
- Lăng mộ đá;
- Lăng thờ đá;
- Cổng đá;
- Cột đá;
- Lan can đá;
- Cuốn thư đá;
- Bàn lễ, bàn thờ đá;
- Bia đá;
- Tượng đá và linh vật;
- Các cấu kiện bằng đá dành cho đình, chùa, đền, nhà thờ họ và công trình tâm linh.
Sự đa dạng về sản phẩm cũng thúc đẩy trình độ của người thợ ngày càng phát triển.
Từ một khối đá tự nhiên, người nghệ nhân phải hình dung được hình dáng của sản phẩm sau khi hoàn thiện, xác định tỷ lệ, phân chia bố cục rồi mới tiến hành tạo hình và chạm khắc.
Nghệ thuật chạm khắc tạo nên bản sắc
Một sản phẩm đá mỹ nghệ có giá trị không chỉ bởi độ bền của đá mà còn bởi nghệ thuật tạo hình và chạm khắc.
Trên những công trình đá truyền thống có thể bắt gặp nhiều hình tượng quen thuộc trong văn hóa Việt như:
rồng, phượng, hoa sen, tứ linh, tứ quý, mây, hoa lá, chữ Hán – Nôm và nhiều dạng hoa văn cổ truyền.
Tùy từng công trình, vị trí và ý nghĩa sử dụng, người thợ lựa chọn hoa văn và cách thể hiện khác nhau.
Một người thợ có kinh nghiệm không đơn thuần sao chép hoa văn. Họ phải biết điều chỉnh kích thước, tỷ lệ và độ sâu của nét chạm sao cho phù hợp với diện tích và cấu trúc của từng bộ phận công trình.
Đây là điểm thể hiện rõ sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm nghề nghiệp và tư duy thẩm mỹ.
Dấu ấn người thợ đá Ninh Vân tại nhiều công trình
Theo các tư liệu văn hóa của tỉnh Ninh Bình, dấu ấn của nghề đá Ninh Vân có thể được tìm thấy tại nhiều công trình và di tích.
Có thể kể đến những không gian kiến trúc và văn hóa nổi tiếng như Cố đô Hoa Lư, Nhà thờ đá Phát Diệm, đền Thái Vi cùng nhiều công trình khác trong và ngoài tỉnh.
Qua thời gian, những người thợ Ninh Vân tiếp tục tham gia chế tác nhiều công trình tượng đài, kiến trúc và công trình tâm linh trên cả nước.
Nhờ đó, danh tiếng của nghề đá Ninh Bình dần vượt ra ngoài phạm vi một làng nghề địa phương.
Bước chuyển mình của làng nghề đá Ninh Vân
Nếu trước đây phần lớn các công đoạn đều được thực hiện bằng sức người và dụng cụ thủ công thì ngày nay, quá trình chế tác đã có sự hỗ trợ của nhiều loại máy móc.
Máy cắt, máy tạo phôi, thiết bị nâng hạ và các công nghệ gia công hiện đại giúp giảm sức lao động và nâng cao năng suất.
Tuy nhiên, máy móc không thể thay thế hoàn toàn kinh nghiệm của người thợ.
Đối với những sản phẩm đòi hỏi tính nghệ thuật, việc chỉnh sửa đường nét, xử lý tỷ lệ, hoàn thiện hoa văn và đánh giá tổng thể vẫn cần đến kiến thức và kinh nghiệm thực tế.
Vì vậy, nghề đá Ninh Vân hiện nay là sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và phương tiện sản xuất hiện đại.
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Một dấu mốc quan trọng trong lịch sử làng nghề là ngày 20/12/2019.
Theo Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Việc ghi danh thể hiện sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, văn hóa, kỹ thuật và tri thức nghề nghiệp được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đồng thời, đây cũng đặt ra trách nhiệm bảo tồn và trao truyền những giá trị đặc trưng của nghề cho các thế hệ sau.
Làng nghề đá Ninh Vân ngày nay
Ngày nay, nghề đá vẫn đóng vai trò quan trọng đối với đời sống của cộng đồng địa phương.
Nhiều hộ gia đình, xưởng sản xuất và doanh nghiệp tiếp tục theo nghề. Sản phẩm đá mỹ nghệ Ninh Bình được chế tác và lắp đặt tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước.
Các sản phẩm cũng ngày càng đa dạng, từ những mẫu mộ đá truyền thống đến các khu lăng mộ quy mô lớn, công trình nhà thờ họ, đình, chùa và các hạng mục kiến trúc bằng đá.
Bên cạnh việc phát triển sản xuất, một nhiệm vụ quan trọng của làng nghề là tiếp tục bảo tồn kỹ thuật truyền thống, các mẫu hoa văn cổ và đặc biệt là kinh nghiệm của những người thợ lâu năm.
Gìn giữ lịch sử bằng chính những công trình hôm nay
Lịch sử của làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân không chỉ nằm trong những tài liệu được lưu giữ.
Lịch sử ấy vẫn đang tiếp tục trong từng xưởng đá, từng tiếng đục và từng công trình được những người thợ hoàn thiện mỗi ngày.
Một khu lăng mộ, một cổng đá, một bức cuốn thư hay một hoa văn được chạm khắc đúng tinh thần truyền thống đều góp phần duy trì những tri thức nghề đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đó cũng chính là giá trị đặc biệt của làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình – nơi một nghề thủ công truyền thống vẫn tiếp tục tồn tại, thích nghi và phát triển trong cuộc sống hiện đại.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình
Website: modaninhbinh.com
Chuyên tư vấn, thiết kế và thi công các công trình đá mỹ nghệ truyền thống tại Ninh Bình và trên toàn quốc.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Tư liệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
- Tư liệu văn hóa, du lịch tỉnh Ninh Bình về làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
