Giữa vùng đất Ninh Bình giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, nghề chế tác đá đã tồn tại, phát triển và được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ những khối đá tự nhiên, bằng kinh nghiệm, kỹ thuật và đôi bàn tay khéo léo, người thợ đã tạo nên những công trình mang giá trị sử dụng, kiến trúc và nghệ thuật.
Trong số những vùng làm nghề đá nổi tiếng của Ninh Bình, Ninh Vân là một địa danh đặc biệt.
Nghề đá ở đây không chỉ tạo ra các sản phẩm như mộ đá, lăng mộ đá, cổng đá, lăng thờ, cuốn thư, tượng đá hay các cấu kiện kiến trúc truyền thống mà còn lưu giữ một hệ thống tri thức nghề nghiệp được nhiều thế hệ cộng đồng cùng bảo tồn.
Ngày 20 tháng 12 năm 2019, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL, chính thức ghi danh Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống.
Đây là một dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị của nghề đá Ninh Vân trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia khi nào?
Theo hồ sơ và danh mục do cơ quan quản lý văn hóa công bố, ngày 20/12/2019, Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Tại thời điểm được ghi danh, địa danh hành chính được xác định là xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.
Di sản được xếp trong nhóm nghề thủ công truyền thống.
Việc ghi danh có ý nghĩa quan trọng bởi giá trị của nghề đá không chỉ nằm ở những sản phẩm bằng đá có thể nhìn thấy.
Điều có ý nghĩa lớn hơn là toàn bộ hệ thống kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng thực hành nghề, phương pháp truyền nghề và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng người làm nghề.
Đó chính là phần “phi vật thể” làm nên sức sống lâu dài của nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
Tại sao nghề đá lại là một di sản văn hóa phi vật thể?
Khi nghe đến cụm từ “di sản văn hóa phi vật thể”, nhiều người thường nghĩ tới lễ hội, dân ca, tín ngưỡng hay nghệ thuật trình diễn.
Vậy tại sao một nghề chế tác sản phẩm hữu hình bằng đá lại được xếp vào di sản văn hóa phi vật thể?
Điểm quan trọng nằm ở chỗ: khối đá hay sản phẩm đá không phải là toàn bộ di sản.
Giá trị phi vật thể nằm trong kiến thức của con người.
Một người thợ có thể nhìn vào khối đá và biết vật liệu đó phù hợp với công việc nào. Họ biết lựa chọn hướng đặt phôi, xác định tỷ lệ, sử dụng dụng cụ, tạo hình, chạm khắc và xử lý những tình huống phát sinh trong quá trình làm nghề.
Những kiến thức này không thể chỉ đọc qua sách mà thành thạo.
Chúng được hình thành thông qua quan sát, thực hành và tích lũy kinh nghiệm trong một thời gian dài.
Khi người thợ lớn tuổi truyền kỹ thuật cho thế hệ trẻ, một phần di sản đang được tiếp tục trao truyền.
Chính con người và tri thức của họ mới là trung tâm của một di sản nghề thủ công truyền thống.
Giá trị của nghề đá Ninh Vân nằm trong tri thức của người thợ
Để tạo ra một công trình đá hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn.
Từ bên ngoài, người xem có thể chỉ nhìn thấy một ngôi mộ đá, một cổng đá hay một bức cuốn thư đã hoàn thiện.
Nhưng để tạo ra sản phẩm đó, phía sau là cả quá trình lựa chọn vật liệu, thiết kế, tạo phôi, tạo hình, chạm khắc, ghép nối và hoàn thiện.
Kinh nghiệm lựa chọn đá
Đá tự nhiên không hoàn toàn đồng nhất.
Người làm nghề phải biết quan sát màu sắc, kết cấu, thớ đá và những đặc điểm tự nhiên của vật liệu.
Một khối đá phù hợp để tạo cấu kiện lớn chưa chắc đã phù hợp cho những chi tiết cần chạm khắc tinh xảo.
Khả năng nhận biết và lựa chọn vật liệu vì thế là một phần quan trọng của kinh nghiệm nghề.
Khả năng tạo hình và xác định tỷ lệ
Trước khi chạm một hoa văn đẹp, người thợ phải tạo được một sản phẩm có tỷ lệ cân đối.
Đối với những công trình như lăng thờ đá, cổng đá hay cuốn thư đá, yêu cầu về tỷ lệ càng quan trọng.
Chiều cao, chiều rộng, độ dày và mối quan hệ giữa các bộ phận phải được tính toán từ đầu.
Kinh nghiệm tạo hình chính là nền tảng giúp công trình đạt được sự hài hòa khi hoàn thiện.
Kỹ thuật chạm khắc
Chạm khắc là một trong những công đoạn thể hiện rõ trình độ của người thợ.
Từ một bề mặt đá phẳng, người nghệ nhân tạo ra những lớp nông – sâu khác nhau để hình thành hoa văn.
Các họa tiết như rồng, phượng, hoa sen, mây, tứ linh hay tứ quý đòi hỏi cách xử lý khác nhau.
Đường đục phải đủ mạnh để tạo hình nhưng đồng thời phải có sự kiểm soát để không làm mất đi độ mềm mại của hoa văn.
Đó là kỹ năng cần rất nhiều năm thực hành.
Từ kỹ thuật làm nghề đến nghệ thuật tạo tác đá
Nghề đá mỹ nghệ khác với việc gia công đá thông thường ở yếu tố nghệ thuật.
Một sản phẩm tốt không chỉ cần chắc chắn và đúng kích thước.
Nó còn cần đẹp.
Người thợ vì vậy vừa là người lao động kỹ thuật, vừa cần có khả năng cảm nhận hình khối và thẩm mỹ.
Trên một công trình truyền thống, các chi tiết phải có mối liên hệ với nhau.
Một đôi rồng đá cần cân xứng.
Một bức cuốn thư cần có bố cục hợp lý giữa phần chữ và hoa văn.
Một bộ lan can đá cần đảm bảo nhịp điệu giữa các khoảng chia.
Một lăng thờ phải có sự cân đối giữa phần đế, thân, mái và các chi tiết trang trí.
Những nguyên tắc ấy không phải tự nhiên xuất hiện.
Chúng được hình thành, điều chỉnh và trao truyền qua quá trình nhiều thế hệ người thợ cùng thực hành nghề.
Nghề đá Ninh Vân trong không gian văn hóa Ninh Bình
Một trong những yếu tố tạo nên chiều sâu cho nghề đá Ninh Vân là môi trường văn hóa nơi nghề hình thành và phát triển.
Ninh Bình là vùng đất có mối liên hệ đặc biệt với đá.
Tại khu vực Cố đô Hoa Lư, nhiều hiện vật bằng đá có niên đại lâu đời đã được phát hiện và bảo tồn.
Có thể kể đến các cột kinh bằng đá, long sàng đá và nhiều hiện vật chạm khắc tại các di tích.
Ở Kim Sơn, quần thể Nhà thờ Phát Diệm cũng nổi bật với sự hiện diện đặc sắc của vật liệu đá trong kiến trúc.
Ngoài ra, nhiều đình, đền, công trình tín ngưỡng và kiến trúc cổ tại Ninh Bình còn lưu giữ các cấu kiện, đồ thờ và hiện vật bằng đá.
Trong một môi trường như vậy, đá không đơn thuần là nguyên liệu tự nhiên.
Đá đã trở thành một phần của lịch sử kiến trúc, nghệ thuật và đời sống văn hóa địa phương.
Cộng đồng người làm nghề là chủ thể của di sản
Điều quan trọng nhất để một nghề truyền thống tồn tại không phải là việc lưu giữ một vài sản phẩm cổ.
Nghề phải có người tiếp tục làm.
Nghề đá Ninh Vân được duy trì bởi chính cộng đồng những người đang thực hành nghề.
Trong các gia đình làm đá, người trẻ có thể bắt đầu từ những công đoạn đơn giản rồi từng bước học kỹ thuật từ cha ông, người thân hoặc những người thợ lâu năm.
Quá trình đó diễn ra liên tục.
Người đi trước truyền kinh nghiệm; người đi sau tiếp nhận, thực hành rồi lại bổ sung những kiến thức mới.
Chính cộng đồng ấy giúp di sản luôn có sức sống.
Nếu kỹ thuật chỉ được ghi chép trong sách nhưng không còn người thực hành, giá trị của một nghề truyền thống sẽ rất khó được duy trì một cách đầy đủ.
Máy móc hiện đại có làm mất đi giá trị di sản?
Ngày nay, nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình đã có sự thay đổi rất lớn về phương tiện sản xuất.
Nhiều công đoạn từng cần rất nhiều sức lao động nay có thể sử dụng máy cắt, máy tạo phôi, thiết bị nâng hạ và các công nghệ hỗ trợ khác.
Việc ứng dụng máy móc là xu hướng tất yếu.
Nó giúp giảm lao động nặng nhọc, tăng độ chính xác và nâng cao năng suất.
Tuy nhiên, bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc người thợ phải làm mọi công đoạn giống hệt hàng trăm năm trước.
Điều quan trọng là những tri thức cốt lõi của nghề vẫn được gìn giữ.
Người thợ vẫn cần biết lựa chọn vật liệu.
Vẫn phải biết tạo tỷ lệ.
Vẫn cần hiểu hoa văn.
Vẫn phải biết đánh giá một đường nét đẹp hay chưa đẹp.
Và đặc biệt, họ phải hiểu được tinh thần mỹ thuật của công trình mình đang chế tác.
Máy móc có thể trở thành công cụ mới, nhưng con người vẫn là chủ thể quyết định chất lượng và bản sắc của sản phẩm.
Giá trị văn hóa thể hiện qua hoa văn trên đá
Một phần rất thú vị của nghề đá mỹ nghệ nằm trong hệ thống hoa văn truyền thống.
Rồng, phượng, hoa sen, tứ linh, tứ quý, mây, hoa lá và nhiều mô típ khác xuất hiện phổ biến trên các công trình đá.
Những hình tượng ấy đã tồn tại từ lâu trong kiến trúc và nghệ thuật Việt Nam.
Khi được những người thợ đá sử dụng, chúng phải được điều chỉnh theo từng loại công trình.
Hoa văn trên cổng đá khác với hoa văn trên mộ.
Hoa văn trên lan can khác với cách bố trí trên lăng thờ.
Một chi tiết có diện tích lớn cho phép người thợ tạo nhiều lớp chạm, trong khi một chi tiết nhỏ cần được giản lược để vẫn rõ hình.
Khả năng vận dụng hoa văn phù hợp chính là một phần của tri thức nghề.
Từ làng nghề đến những công trình trên khắp cả nước
Theo thời gian, phạm vi hoạt động của những người làm nghề đá Ninh Bình ngày càng mở rộng.
Sản phẩm không còn chỉ phục vụ nhu cầu trong địa phương.
Các cơ sở đá có thể chế tác và lắp đặt công trình tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước.
Mộ đá, khu lăng mộ gia đình, nhà thờ họ, cổng đá, lăng thờ, lan can, tượng và nhiều sản phẩm khác được vận chuyển từ Ninh Bình đến nhiều vùng miền.
Sự phát triển ấy góp phần tạo việc làm và duy trì nghề.
Đồng thời, mỗi công trình được thực hiện cũng là một cơ hội để kỹ thuật và thẩm mỹ của nghề đá Ninh Bình tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Việc ghi danh di sản có ý nghĩa như thế nào?
Việc Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trước hết là sự ghi nhận giá trị của một nghề truyền thống.
Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao nhận thức của cộng đồng về việc bảo tồn nghề.
Người làm nghề hiểu rõ hơn rằng những kỹ năng mình đang có không chỉ phục vụ sản xuất kinh doanh.
Chúng còn là một phần của di sản văn hóa.
Đối với thế hệ trẻ, việc được tiếp xúc và học nghề không đơn thuần là học một phương thức kiếm sống mà còn là tiếp nhận tri thức do nhiều thế hệ để lại.
Đối với xã hội, sự ghi danh giúp nghề đá Ninh Vân được biết đến rộng rãi hơn dưới góc độ văn hóa thay vì chỉ dưới góc độ một ngành sản xuất.
Bảo tồn di sản phải gắn với đời sống
Một nghề thủ công sẽ khó tồn tại nếu chỉ được bảo tồn trong bảo tàng.
Cách bảo tồn bền vững nhất là để nghề tiếp tục có vị trí trong cuộc sống.
Người thợ có việc làm.
Sản phẩm có người sử dụng.
Người trẻ có động lực học nghề.
Những kỹ thuật tốt tiếp tục được trao truyền.
Các giá trị thẩm mỹ truyền thống được vận dụng phù hợp vào những công trình mới.
Đó là cách di sản tiếp tục sống.
Vì vậy, bảo tồn nghề đá Ninh Vân cần được nhìn trong mối quan hệ giữa văn hóa – cộng đồng – sinh kế – thị trường và sự phát triển của làng nghề.
Phát triển nhưng không đánh mất bản sắc
Một trong những thách thức của nghề truyền thống trong thời đại hiện nay là tốc độ sản xuất ngày càng nhanh.
Máy móc cho phép tạo ra sản phẩm với số lượng lớn.
Các mẫu thiết kế cũng có thể được sao chép dễ dàng.
Điều đó tạo thuận lợi cho sản xuất nhưng cũng đặt ra nguy cơ các sản phẩm trở nên giống nhau, thiếu dấu ấn của người thợ.
Giữ gìn nghề vì thế không có nghĩa là từ chối công nghệ.
Quan trọng hơn là biết sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả nhưng vẫn bảo tồn kỹ năng, mẫu thức và tinh thần của nghệ thuật chế tác truyền thống.
Một công trình đá mỹ nghệ có giá trị không chỉ cần bền.
Nó cần có tỷ lệ đẹp, hoa văn hợp lý, đường nét có chiều sâu và phù hợp với không gian kiến trúc.
Đó chính là nơi kinh nghiệm của người thợ tiếp tục thể hiện giá trị.
Di sản được tiếp nối qua mỗi thế hệ
Ngày 20/12/2019 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nhưng một quyết định hành chính không phải là điểm kết thúc của quá trình bảo tồn.
Di sản chỉ thực sự tồn tại khi nghề vẫn được thực hành.
Khi một người thợ lớn tuổi hướng dẫn người trẻ cách nhìn một khối đá, di sản đang được truyền lại.
Khi một người nghệ nhân sửa từng đường nét trên hoa văn để tác phẩm đẹp hơn, di sản đang được thực hành.
Khi những mẫu hoa văn truyền thống tiếp tục xuất hiện trên các công trình mới, di sản đang được tiếp nối.
Và khi cộng đồng Ninh Vân vẫn trân trọng nghề của cha ông, nghề đá không chỉ là một phương thức sản xuất mà còn là một phần bản sắc văn hóa của vùng đất Ninh Bình.
Đó chính là giá trị sâu sắc của Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Câu hỏi thường gặp về Di sản nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân có phải Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không?
Có. Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được công nhận vào ngày nào?
Ngày 20/12/2019, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL ghi danh Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nghề đá Ninh Vân thuộc loại hình di sản nào?
Theo Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống.
Vì sao nghề làm đá được coi là di sản văn hóa phi vật thể?
Giá trị di sản không chỉ nằm trong sản phẩm bằng đá mà còn ở kiến thức, kỹ thuật, kinh nghiệm, nghệ thuật tạo hình và phương thức truyền nghề được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Những sản phẩm tiêu biểu của nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân là gì?
Sản phẩm rất đa dạng, bao gồm mộ đá, khu lăng mộ đá, lăng thờ, cổng đá, lan can đá, cuốn thư đá, cột đá, bàn thờ đá, tượng và nhiều cấu kiện kiến trúc phục vụ đình, chùa, đền, nhà thờ họ cũng như các công trình văn hóa tâm linh.
Làm thế nào để bảo tồn nghề đá Ninh Vân?
Bảo tồn cần gắn với việc duy trì cộng đồng thực hành nghề, truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ, gìn giữ các giá trị mỹ thuật truyền thống, đồng thời ứng dụng công nghệ một cách phù hợp để nghề tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại.
Nguồn tham khảo
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019 về việc ghi danh Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Cục Di sản văn hóa – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – “Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân”.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Tư liệu kiểm kê, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh Ninh Bình.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình
- Website: modaninhbinh.com
- Giới thiệu, tư vấn, thiết kế và thi công các công trình đá mỹ nghệ truyền thống Ninh Bình.
