Tổ nghề đá Ninh Vân là ai? Câu chuyện về Hoàng Sùng và nghề đá Ninh Bình
Mỗi làng nghề truyền thống thường lưu giữ câu chuyện về những người đã khai mở, truyền dạy hoặc có công lớn trong việc phát triển nghề.
Đối với làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình, câu chuyện về tổ nghề cũng là một phần quan trọng trong ký ức văn hóa của cộng đồng.
Theo những truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương và được giới thiệu trong tư liệu của cơ quan văn hóa tỉnh Ninh Bình, người được nhắc đến như vị tổ nghề đá Ninh Vân có tên là Hoàng Sùng.
Câu chuyện về ông không chỉ giúp chúng ta tìm hiểu nguồn gốc một làng nghề mà còn phản ánh một nét đẹp trong văn hóa Việt Nam: uống nước nhớ nguồn và tôn kính những người truyền nghề.
Hoàng Sùng – người được truyền tụng là tổ nghề đá Ninh Vân
Theo tư liệu giới thiệu về Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, các truyền thuyết còn được lưu giữ tại địa phương cho rằng Hoàng Sùng là người gốc Thanh Hóa, vùng làng Nhồi.
Ông được kể lại là một người có tài chế tác đá.
Sau khi di cư đến Ninh Vân, ông trở thành rể của làng, lập nghiệp tại đây và truyền dạy nghề chế tác đá cho người dân địa phương.
Từ đó, kỹ thuật làm đá được tiếp nối và phát triển qua các thế hệ.
Cần lưu ý rằng đây là câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng. Khi nghiên cứu về lịch sử làng nghề truyền thống, truyền thuyết dân gian và các nguồn sử liệu cần được nhìn nhận theo tính chất riêng của từng nguồn.
Dù vậy, việc người dân qua nhiều thế hệ ghi nhớ một nhân vật như Hoàng Sùng cho thấy vị trí đặc biệt của nghề đá trong đời sống văn hóa cộng đồng Ninh Vân.
Vì sao nguồn gốc Thanh Hóa đáng chú ý?
Chi tiết Hoàng Sùng được truyền tụng là người vùng làng Nhồi, Thanh Hóa tạo nên một mối liên hệ đáng chú ý giữa các vùng có truyền thống chế tác đá lâu đời.
Đá là vật liệu đặc biệt.
Khác với nhiều loại vật liệu dễ gia công, đá đòi hỏi người thợ phải hiểu rõ đặc tính vật liệu, lựa chọn đúng điểm tác động và có khả năng hình dung sản phẩm trước khi chế tác.
Một sai lệch lớn trong quá trình tạo hình có thể khiến cả khối vật liệu mất giá trị sử dụng.
Vì vậy, kỹ thuật làm đá thường được tích lũy trong thời gian dài và truyền từ người có kinh nghiệm sang người mới học nghề.
Câu chuyện Hoàng Sùng đến Ninh Vân rồi truyền nghề cũng phản ánh cách các nghề thủ công truyền thống có thể lan tỏa từ vùng này sang vùng khác thông qua quá trình di cư, lập nghiệp và giao lưu giữa các cộng đồng.
Truyền nghề – nền tảng tạo nên một làng nghề
Một người biết làm nghề chưa tạo thành làng nghề.
Làng nghề chỉ thực sự hình thành khi kiến thức được truyền lại, có nhiều người cùng thực hành và nghề trở thành một phần trong đời sống của cộng đồng.
Đây chính là điểm đáng chú ý trong câu chuyện về tổ nghề Ninh Vân.
Từ những kiến thức ban đầu, nghề được truyền qua nhiều thế hệ.
Cha truyền cho con, người thợ lâu năm chỉ dẫn người trẻ, những người có năng khiếu tiếp tục học hỏi và sáng tạo.
Theo thời gian, kinh nghiệm của từng cá nhân được cộng đồng tích lũy và phát triển thành một kho tri thức nghề nghiệp.
Người thợ đá phải học những gì?
Nhìn một người thợ cầm đục chạm lên đá, nhiều người có thể nghĩ rằng nghề chủ yếu dựa vào sức khỏe và sự khéo léo.
Trên thực tế, để trở thành một người thợ đá có kinh nghiệm cần học rất nhiều kỹ năng.
Hiểu vật liệu
Trước hết phải hiểu đá.
Không phải khối đá nào cũng giống nhau. Màu sắc, độ cứng, thớ đá, vân đá và các đặc điểm tự nhiên có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách chế tác.
Người thợ có kinh nghiệm phải biết đánh giá vật liệu trước khi quyết định sử dụng vào từng hạng mục.
Biết dựng hình và chia tỷ lệ
Một sản phẩm đẹp cần có tỷ lệ hợp lý.
Khi chế tác một cột đá, cuốn thư hay lăng thờ, người thợ phải xác định bố cục tổng thể trước khi đi vào chi tiết.
Nếu tỷ lệ sai từ đầu, việc chạm khắc đẹp đến đâu cũng khó khắc phục được sự mất cân đối.
Thành thạo kỹ thuật đục
Đục đá không phải lúc nào cũng sử dụng cùng một lực.
Công đoạn phá phôi cần cách xử lý khác với công đoạn tạo hình và hoàn thiện hoa văn.
Người thợ phải kiểm soát từng thao tác để vừa tạo được hình mong muốn vừa hạn chế nguy cơ làm nứt hoặc hỏng chi tiết.
Học nghệ thuật chạm khắc
Đây là giai đoạn thể hiện rõ nhất trình độ của người thợ.
Các họa tiết rồng, phượng, hoa sen, tứ quý hay mây thường có nhiều lớp, nhiều độ sâu khác nhau.
Một tác phẩm đẹp phải tạo được cảm giác có chiều sâu, nhịp điệu và sự mềm mại dù vật liệu ban đầu là đá cứng.
Từ kỹ thuật trở thành tri thức văn hóa
Điều làm cho nghề đá trở thành di sản không chỉ là khả năng tạo ra sản phẩm.
Trong quá trình tồn tại lâu dài, nghề đã tích lũy nhiều tri thức gắn với văn hóa.
Ví dụ, người thợ cần hiểu loại hoa văn nào phù hợp với từng công trình; bố cục trên lăng thờ khác với bố cục trên mộ; cách trang trí công trình đình, chùa có những đặc điểm khác với công trình gia đình.
Những kiến thức ấy được hình thành từ kinh nghiệm thực tế và môi trường văn hóa nơi nghề tồn tại.
Do đó, truyền nghề cũng đồng nghĩa với truyền lại một phần tri thức văn hóa.
Tôn vinh tổ nghề là nét đẹp của văn hóa làng nghề
Trong nhiều nghề thủ công truyền thống của Việt Nam, việc tưởng nhớ tổ nghề mang ý nghĩa rất đặc biệt.
Đó trước hết là sự biết ơn.
Người làm nghề hôm nay hiểu rằng kỹ năng mình đang sử dụng không phải tự nhiên mà có. Đằng sau nó là công sức của nhiều thế hệ đã tìm tòi, thử nghiệm và truyền lại.
Việc nhớ đến tổ nghề vì thế nhắc nhở người thợ về nguồn gốc của nghề.
Đồng thời, đó cũng là một cách củng cố mối liên kết cộng đồng.
Dù mỗi gia đình hay cơ sở có phương pháp sản xuất riêng, họ vẫn có chung một truyền thống nghề nghiệp.
>>> Xem thêm bài viết: Các mẫu Mộ đá đẹp hiện nay
Từ Hoàng Sùng đến nhiều thế hệ nghệ nhân Ninh Vân
Nếu câu chuyện Hoàng Sùng đại diện cho ký ức về sự khởi đầu thì chính nhiều thế hệ người thợ sau đó mới là những người giúp nghề tiếp tục phát triển.
Mỗi thế hệ bổ sung thêm kinh nghiệm.
Có người giỏi tạo hình, người chuyên chạm hoa văn, người có khả năng thiết kế công trình, người lại nổi bật ở kỹ thuật hoàn thiện.
Trong thời kỳ hiện đại, một số người trẻ tại Ninh Vân còn được đào tạo về điêu khắc, mỹ thuật và kiến trúc.
Điều này tạo nên sự giao thoa thú vị giữa kinh nghiệm truyền thống và kiến thức hiện đại.
Nghề vì vậy không đứng yên.
Nó liên tục được tiếp nhận, điều chỉnh và phát triển.
Khi máy móc xuất hiện, vai trò người thợ có mất đi?
Ngày nay, nhiều công đoạn chế tác đá đã có sự hỗ trợ của máy móc.
Máy có thể cắt nhanh hơn, tạo phôi chính xác hơn và giảm đáng kể lao động nặng nhọc.
Tuy nhiên, công nghệ không làm mất đi vai trò của người thợ.
Ngược lại, khi sản xuất phát triển, yêu cầu về thiết kế và chất lượng ngày càng cao.
Người thợ phải biết sử dụng máy móc nhưng đồng thời phải hiểu kỹ thuật truyền thống để kiểm soát sản phẩm.
Đặc biệt với những công trình mang yếu tố mỹ thuật, con người vẫn đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn tỷ lệ, chỉnh sửa đường nét và đánh giá vẻ đẹp tổng thể.
Nghề đá Ninh Vân được Nhà nước ghi nhận
Ngày 20/12/2019 là một dấu mốc quan trọng khi Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sự kiện này mang ý nghĩa lớn.
Nó khẳng định giá trị cần được bảo vệ không chỉ nằm trong những sản phẩm bằng đá đã hoàn thành mà còn nằm ở kỹ năng, kinh nghiệm, phương thức truyền nghề và cộng đồng những người đang thực hành nghề.
Ở góc độ đó, câu chuyện về tổ nghề càng có ý nghĩa.
Bởi một di sản chỉ có thể tồn tại khi thế hệ hôm nay hiểu mình đang tiếp nối điều gì từ những người đi trước.
Người thợ hôm nay tiếp tục câu chuyện của làng nghề
Ngày nay, các xưởng đá Ninh Bình sử dụng nhiều công nghệ mới.
Các bản thiết kế có thể được dựng trên máy tính, máy móc hỗ trợ tạo phôi và phương tiện vận chuyển hiện đại giúp những công trình lớn có thể được đưa đến nhiều tỉnh thành.
Nhưng khi nhìn một người thợ đang chỉnh sửa từng cánh hoa sen hay từng đường nét trên một con rồng đá, chúng ta vẫn thấy sự hiện diện của nghề thủ công truyền thống.
Những kỹ năng ấy không hình thành trong một ngày.
Đó là kết quả của quá trình học hỏi và trao truyền kéo dài qua nhiều thế hệ.
Tưởng nhớ người truyền nghề để tiếp tục gìn giữ nghề
Câu chuyện về Hoàng Sùng – người được truyền tụng là tổ nghề đá Ninh Vân vì thế không đơn thuần là câu chuyện tìm kiếm ai là người đầu tiên cầm đục làm đá tại vùng đất này.
Ý nghĩa lớn hơn nằm ở tinh thần tôn trọng người đi trước.
Một làng nghề có thể thay đổi.
Dụng cụ có thể thay đổi.
Máy móc có thể hiện đại hơn.
Mẫu mã sản phẩm cũng có thể thay đổi theo thời gian.
Nhưng khi những người làm nghề vẫn trân trọng nguồn gốc, tiếp tục truyền kỹ năng cho thế hệ sau và giữ được những giá trị đặc trưng, di sản ấy vẫn còn sức sống.
Đó cũng chính là câu chuyện của nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình – một nghề truyền thống đã đi qua nhiều thế hệ và vẫn tiếp tục được những người thợ hôm nay gìn giữ, phát triển.
Câu hỏi thường gặp về tổ nghề đá Ninh Vân
Tổ nghề đá Ninh Vân là ai?
Theo truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương, Hoàng Sùng được xem là vị tổ nghề đá Ninh Vân.
Hoàng Sùng quê ở đâu?
Theo tư liệu giới thiệu của cơ quan văn hóa tỉnh Ninh Bình, truyền thuyết cho rằng Hoàng Sùng có nguồn gốc từ vùng làng Nhồi, Thanh Hóa.
Hoàng Sùng có công gì với làng nghề Ninh Vân?
Theo truyền thuyết, sau khi đến Ninh Vân lập nghiệp, ông đã truyền dạy nghề chế tác đá cho người dân địa phương.
Nghề đá Ninh Vân được truyền lại như thế nào?
Nghề truyền qua nhiều thế hệ, trong đó hình thức cha truyền con nối và học nghề trực tiếp từ những người có kinh nghiệm đóng vai trò quan trọng.
Nghề đá Ninh Vân có phải Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không?
Có. Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
Nguồn tham khảo
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
- Tư liệu nghiên cứu, giới thiệu về làng nghề và thợ đá truyền thống tại Ninh Bình.
