Một công trình đá mỹ nghệ đẹp không chỉ được đánh giá bởi chất lượng của đá hay sự chính xác trong quá trình chế tác. Một phần rất quan trọng tạo nên giá trị thẩm mỹ và bản sắc của công trình chính là hệ thống hoa văn chạm khắc.
Trên những công trình đá mỹ nghệ Ninh Bình như mộ đá, khu lăng mộ đá, lăng thờ, cổng đá, cuốn thư, lan can hay cột đá, chúng ta thường bắt gặp những hình tượng quen thuộc: rồng, phượng, hoa sen, tứ linh, tứ quý, mây, hoa lá và nhiều mô típ trang trí truyền thống khác.
Những hoa văn ấy không đơn thuần nhằm lấp đầy bề mặt đá.
Chúng là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài của mỹ thuật Việt Nam, phản ánh quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng, ước vọng và cách người xưa nhìn về thiên nhiên cũng như đời sống tinh thần.
Với người thợ đá Ninh Bình, việc lựa chọn hoa văn phù hợp còn đòi hỏi hiểu biết về bố cục, tỷ lệ và đặc điểm của từng công trình.
Hoa văn đá mỹ nghệ không chỉ để trang trí
Nếu chỉ nhìn ở góc độ hình thức, hoa văn có tác dụng làm cho bề mặt đá bớt đơn điệu.
Nhưng trong kiến trúc truyền thống, hoa văn thường mang nhiều tầng ý nghĩa hơn.
Một hình rồng không giống một bông sen.
Một bộ tứ quý cũng không giống tứ linh.
Mỗi hình tượng được hình thành trong một bối cảnh văn hóa khác nhau và thường gắn với những ý niệm nhất định.
Điều đó không có nghĩa rằng mọi hoa văn đều có một ý nghĩa cố định tuyệt đối.
Ý nghĩa có thể thay đổi theo từng thời kỳ, vùng miền, loại công trình và cách kết hợp với các hình tượng khác.
Vì vậy, khi giải thích hoa văn trên đá mỹ nghệ, nên nhìn chúng dưới góc độ văn hóa biểu tượng và mỹ thuật truyền thống, thay vì gán cho chúng những công dụng phong thủy mang tính chắc chắn hoặc mê tín.
Rồng – hình tượng nổi bật trong mỹ thuật truyền thống
Rồng là một trong những hình tượng phổ biến nhất trong nghệ thuật Việt Nam.
Qua các thời kỳ lịch sử, hình dáng rồng có nhiều thay đổi.
Rồng thời Lý khác rồng thời Trần.
Rồng thời Lê lại có những đặc điểm tạo hình khác với rồng thời Nguyễn.
Dù vậy, trong văn hóa truyền thống, rồng thường gắn với các ý niệm về quyền uy, sức mạnh, sinh khí, sự phát triển và những điều tốt lành.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận rồng là một linh vật quan trọng trong hệ thống tứ linh và trong nhiều đồ án mỹ thuật truyền thống.
>>> Xem thêm: Mẫu Hoa văn Lăng Mộ đá đẹp cho các gia đình, dòng họ hiện nay
Rồng trên công trình đá thường được đặt ở đâu?
Trong đá mỹ nghệ, hình rồng có thể xuất hiện tại:
- Cột đá;
- Cuốn thư đá;
- Bình phong;
- Thành bậc;
- Lăng thờ;
- Bia đá;
- Cổng đá;
- Các mảng chạm lớn.
Đặc biệt, ở những vị trí rộng, người thợ có thể thể hiện rồng với nhiều chi tiết như đầu, bờm, thân, vảy, chân và mây.
Ở diện tích nhỏ, mẫu rồng cần được giản lược để tránh cảm giác rối.
Rồng chầu – bố cục quen thuộc
Một dạng bố cục thường gặp là hai con rồng hướng về một yếu tố trung tâm.
Trong kiến trúc truyền thống, cách bố trí này tạo sự cân đối và tập trung thị giác vào trục chính.
Điều quan trọng là người thợ phải xử lý được chuyển động của thân rồng.
Nếu các đường cong không mềm, hình rồng sẽ trở nên cứng và nặng.
Do đó, chạm rồng thường được xem là một trong những bài kiểm tra rõ nhất về tay nghề của người thợ.
Phượng – hình tượng của vẻ đẹp và điềm lành
Phượng cũng là một linh vật quan trọng trong mỹ thuật truyền thống.
Trong văn hóa Á Đông và nghệ thuật Việt Nam, phượng thường được liên hệ với vẻ đẹp, sự cao quý, hòa hợp và điềm lành.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khi giới thiệu đồ án “Long Phụng Trình Tường” cũng cho thấy rồng và phượng thường xuất hiện như một cặp biểu tượng của may mắn và thịnh vượng trong truyền thống văn hóa.
Đặc điểm của hoa văn phượng
Phượng có nhiều đường nét mềm và dài.
Đuôi phượng thường là phần giúp người thợ thể hiện rõ khả năng tạo đường cong.
Nếu xử lý tốt, các lớp lông và đuôi tạo cảm giác chuyển động rất đẹp trên bề mặt đá.
So với rồng, phượng thường mang cảm giác thanh thoát hơn.
Vì vậy, khi bố trí trên công trình, người thợ cần tránh làm hình quá nặng hoặc quá dày chi tiết.
Long – Phượng và sự cân bằng trong bố cục
Rồng và phượng đôi khi được sử dụng cùng nhau.
Điểm đáng chú ý trong cách bố trí không chỉ là ý nghĩa biểu tượng mà còn là sự cân đối về hình khối.
Rồng có xu hướng tạo đường chuyển động mạnh.
Phượng thường tạo các đường cong mềm.
Khi kết hợp hợp lý, hai hình tượng có thể tạo nên một bố cục vừa mạnh mẽ vừa thanh thoát.
Tuy nhiên, với các công trình tưởng niệm hoặc khu lăng mộ, không nhất thiết phải sử dụng quá nhiều hình tượng.
Sự trang nghiêm và cân đối thường quan trọng hơn việc đưa mọi loại hoa văn vào cùng một công trình.
Hoa sen – một trong những hoa văn phổ biến nhất
Hoa sen có vị trí đặc biệt trong mỹ thuật Việt Nam.
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hình tượng hoa sen xuất hiện xuyên suốt nhiều giai đoạn lịch sử và được sử dụng rộng rãi tại các công trình thờ tự, kiến trúc cộng đồng cũng như trên nhiều loại hình cổ vật.
Trong Phật giáo, hoa sen đặc biệt gắn với ý niệm về sự thanh khiết và giác ngộ.
Tuy nhiên, qua thời gian, hình tượng sen đã vượt ra ngoài phạm vi một biểu tượng tôn giáo để trở thành một đề tài quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
Hoa sen trên đá mỹ nghệ
Trong các công trình đá, hoa sen có thể xuất hiện dưới nhiều dạng:
- Cánh sen ở chân đế;
- Bông sen chính diện;
- Dải hoa sen;
- Đài sen;
- Hoa sen kết hợp với lá;
- Sen kết hợp các hình tượng khác.
Hoa sen đặc biệt phù hợp với những vị trí cần tạo cảm giác nhẹ và thanh.
Tại sao hoa sen khó chạm đẹp?
Đá là vật liệu cứng nhưng cánh sen lại cần cảm giác mềm.
Người thợ phải xử lý nhiều lớp cánh.
Phần đầu cánh thường mỏng hơn.
Phần gốc cần chắc hơn.
Các lớp cánh phải xếp hợp lý để tạo chiều sâu.
Nếu tất cả cánh đều nằm trên một mặt phẳng, bông sen sẽ mất đi độ tự nhiên.
Chính vì vậy, một bông sen đá đẹp thường thể hiện khá rõ trình độ của người chạm.
Tứ linh – Long, Lân, Quy, Phượng
Một trong những nhóm hình tượng quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống là tứ linh.
Cách gọi phổ biến gồm:
Long – Lân – Quy – Phượng, tức Rồng – Lân – Rùa – Phượng.
Trong một số di tích, hình thức thể hiện có thể có biến thể. Chẳng hạn, tư liệu Cục Di sản văn hóa về đình An Dân ghi nhận một mảng chạm tứ linh gồm rồng, phượng, long mã và rùa. Điều này cho thấy hệ thống biểu tượng truyền thống không phải lúc nào cũng tồn tại dưới một công thức hoàn toàn bất biến.
Long – Rồng
Rồng thường gắn với sức mạnh, quyền uy và sinh khí.
Trong bố cục, rồng cũng có ưu thế tạo những đường chuyển động mạnh.
Lân
Lân là một linh vật quen thuộc trong văn hóa Á Đông.
Trong mỹ thuật truyền thống, lân thường được xem như biểu tượng mang tính tốt lành và bảo hộ.
Hình lân có thân chắc, đầu lớn và nhiều chi tiết, nên khi chạm trên đá cần diện tích đủ rộng để tránh làm hình bị rối.
Quy – Rùa
Rùa có tuổi thọ dài trong tự nhiên nên từ lâu thường được liên hệ với ý niệm về sự bền vững, trường tồn và ổn định.
Trong kiến trúc truyền thống, hình tượng rùa còn xuất hiện ở nhiều bia đá và công trình cổ.
Đối với đá mỹ nghệ hiện nay, hình rùa thường ít được sử dụng đại trà hơn rồng hoặc hoa sen nhưng vẫn có giá trị biểu tượng rõ rệt trong một số loại công trình.
Phượng
Phượng tạo sự cân bằng cho bộ tứ linh với các đường nét mềm mại.
Khi thể hiện trên đá, phượng thường đòi hỏi người thợ xử lý tốt phần đuôi và hệ thống lông để tạo cảm giác thanh thoát.
Có nên chạm đủ cả tứ linh trên một công trình?
Không nhất thiết.
Đây là điểm rất quan trọng.
Một công trình đẹp không phụ thuộc vào việc có đủ bốn linh vật hay không.
Tùy kích thước, phong cách và vị trí, người thiết kế có thể chỉ sử dụng một hoặc hai đề tài chính.
Nếu cố đưa tứ linh vào một không gian nhỏ, công trình có thể trở nên nặng và rối.
Vì vậy, lựa chọn hoa văn nên dựa trên tỷ lệ và bố cục, không nên chạy theo số lượng biểu tượng.
Tứ quý – Tùng, Cúc, Trúc, Mai
Bên cạnh tứ linh, tứ quý cũng là một nhóm đề tài rất phổ biến trong mỹ thuật truyền thống.
Một cách thể hiện thường gặp là:
Tùng – Cúc – Trúc – Mai.
Cục Di sản văn hóa ghi nhận đề tài tứ quý với bộ tùng, cúc, trúc, mai tại nhiều kiến trúc truyền thống.
Các loại cây này được đưa vào nghệ thuật không chỉ vì vẻ đẹp hình thức mà còn vì những đặc điểm tự nhiên của chúng được người xưa liên hệ với phẩm chất và vòng tuần hoàn của thiên nhiên.
Tùng
Tùng là loài cây có sức sống bền bỉ.
Trong mỹ thuật truyền thống, tùng thường được liên hệ với ý niệm về sự bền vững và trường thọ.
Khi chạm trên đá, thân tùng có thể uốn cong, tạo nhiều đường nét tự nhiên.
Cúc
Hoa cúc thường gợi đến sự thanh nhã và vẻ đẹp bền bỉ.
Trong tạo hình, cúc cho phép người thợ tạo ra nhiều cánh nhỏ và lớp hoa khá phong phú.
Trúc
Trúc có thân thẳng, chia đốt rõ.
Hình tượng này thường được liên hệ với tính ngay thẳng và sức sống.
Trong chạm đá, trúc tạo những đường dọc đơn giản hơn nhưng đòi hỏi bố cục hợp lý để tránh cảm giác khô.
Mai
Hoa mai thường được liên hệ với mùa xuân và sự khởi đầu mới.
Những cành mai nhỏ, nhiều nhánh tạo điều kiện để người thợ thể hiện sự mềm mại trên bề mặt đá.
Tứ quý và ý niệm về bốn mùa
Tứ quý thường được nhìn như một hệ thống hình tượng gắn với thiên nhiên và sự luân chuyển của bốn mùa.
Do đó, nhóm hoa văn này thường tạo cảm giác nhẹ nhàng hơn so với tứ linh.
Tứ quý phù hợp với nhiều hạng mục như:
- Lan can đá;
- Tấm bưng;
- Thành mộ;
- Cột đá;
- Bình phong;
- Các mảng trang trí phụ.
Trên một khu lăng mộ lớn, có thể sử dụng tứ quý ở các mảng phụ để tạo sự đa dạng mà vẫn giữ được tính trang nghiêm.
Mây – chi tiết phụ nhưng rất quan trọng
Hoa văn mây thường ít được chú ý khi đứng riêng.
Tuy nhiên, nó có vai trò rất lớn trong bố cục.
Mây giúp kết nối các hình tượng.
Ví dụ, rồng nếu chỉ có một thân uốn lượn trên bề mặt có thể tạo cảm giác trống.
Các dải mây giúp lấp khoảng trống đồng thời làm rõ cảm giác chuyển động.
Mây cũng có thể sử dụng để tạo đường dẫn thị giác từ chi tiết này sang chi tiết khác.
Do đó, người thợ cần biết tiết chế.
Nếu mây quá nhiều, nó sẽ cạnh tranh với hình chính.
Nếu quá ít, bố cục có thể trở nên rời rạc.
Hoa lá và họa tiết dây – tạo nhịp điệu cho bề mặt đá
Các hoa văn dây, lá và hình học thường được sử dụng ở đường diềm.
Chúng có tác dụng tạo sự liên tục.
Ví dụ, một dải hoa văn chạy quanh chân đế giúp liên kết các mặt của công trình.
Một đường dây lá chạy trên lan can tạo nhịp điệu giữa các ô.
Đây là những chi tiết nhỏ nhưng có vai trò lớn đối với tổng thể.
Hoa văn trên mộ đá nên lựa chọn như thế nào?
Mộ đá là công trình tưởng niệm nên yếu tố trang nghiêm cần được đặt lên hàng đầu.
Không nhất thiết một ngôi mộ phải có quá nhiều hoa văn.
Những mẫu thường được lựa chọn có thể gồm:
- Hoa sen;
- Tứ quý;
- Hoa lá;
- Chữ thọ hoặc các chữ trang trí phù hợp;
- Một số mô típ truyền thống khác.
Với mộ có kích thước nhỏ, hoa văn đơn giản thường hiệu quả hơn.
Không gian lớn hơn mới phù hợp với các mảng chạm phức tạp.
Điều cần chú ý là giữ được tỷ lệ giữa phần kiến trúc và phần trang trí.
Hoa văn trên lăng thờ đá
Lăng thờ thường là hạng mục trung tâm trong khu lăng mộ.
Vì vậy, đây thường là nơi có mức độ trang trí cao nhất.
Các hình tượng có thể được sử dụng gồm:
- Rồng;
- Phượng;
- Hoa sen;
- Mây;
- Hoa lá;
- Câu đối;
- Chữ Hán hoặc chữ Việt tùy thiết kế.
Tuy nhiên, cần phân cấp rõ đâu là hình chính và đâu là hình phụ.
Nếu mọi vị trí đều chạm quá sâu và quá nhiều chi tiết, lăng thờ sẽ mất điểm nhấn.
Hoa văn trên cổng đá
Cổng là điểm nhìn đầu tiên của công trình.
Hoa văn trên cổng cần tạo cảm giác rõ ràng khi quan sát từ xa.
Vì vậy, những hình lớn, nét khỏe thường phù hợp hơn các chi tiết quá nhỏ.
Rồng, mây, hoa lá và các đường diềm truyền thống thường được sử dụng.
Cột cổng cũng có thể kết hợp câu đối.
Điều quan trọng là chữ và hoa văn phải hỗ trợ nhau, không làm phần cột trở nên quá chật.
Hoa văn trên cuốn thư đá
Cuốn thư hoặc bình phong thường có một mặt phẳng khá rộng.
Đây là vị trí thuận lợi để thể hiện một bố cục chạm khắc hoàn chỉnh.
Hình tượng trung tâm có thể được đặt ở giữa.
Hai bên sử dụng hoa văn phụ để tạo cân đối.
Người thợ cần chú ý khoảng trống.
Một bức cuốn thư đẹp không phải là bức cuốn thư không còn chỗ trống.
Khoảng trống hợp lý giúp hình chính dễ nhìn và làm bố cục thoáng hơn.
Hoa văn trên lan can đá
Lan can gồm nhiều ô lặp lại.
Vì vậy, điểm quan trọng nhất là nhịp điệu.
Có thể sử dụng một mẫu lặp lại hoặc xen kẽ nhiều mẫu.
Tứ quý thường phù hợp với dạng này vì có thể chia thành bốn đề tài khác nhau.
Tuy nhiên, cần giữ thống nhất về độ sâu, tỷ lệ và khung viền để toàn bộ lan can không bị rời rạc.
Không phải càng chạm nhiều càng đẹp
Đây là một nguyên tắc quan trọng trong thiết kế đá mỹ nghệ.
Một công trình nhiều hoa văn chưa chắc đẹp hơn một công trình ít hoa văn.
Nếu chi tiết quá dày:
- Mắt người xem không biết tập trung vào đâu;
- Các hình tượng cạnh tranh với nhau;
- Công trình dễ mất vẻ trang nghiêm;
- Công chạm tăng nhưng hiệu quả thẩm mỹ chưa chắc tăng.
Ngược lại, một công trình biết sử dụng khoảng trống và phân cấp hoa văn có thể tạo cảm giác sang trọng hơn.
Người thợ giỏi vì vậy không chỉ biết chạm thật nhiều.
Họ còn phải biết chỗ nào nên chạm và chỗ nào nên để đá tự nhiên.
Cùng một hoa văn nhưng không nên dùng giống nhau ở mọi công trình
Một mẫu rồng đẹp trên lăng thờ không thể bê nguyên sang một ô lan can nhỏ.
Một bông sen đẹp trên bia lớn cần được giản lược khi sử dụng trên thành mộ.
Đó là lý do người thợ phải điều chỉnh mẫu dựa trên:
- Kích thước;
- Vị trí;
- Độ dày của đá;
- Khoảng cách quan sát;
- Phong cách tổng thể.
Đây chính là điểm phân biệt giữa việc sao chép hoa văn và thiết kế hoa văn cho kiến trúc.
Hoa văn là nơi thể hiện rõ nhất tay nghề người thợ
Một khối đá có thể được cắt bằng máy với độ chính xác cao.
Nhưng khi bước vào phần tạo hình và hoàn thiện hoa văn, khả năng cảm nhận của người thợ vẫn rất quan trọng.
Người thợ phải quyết định:
Đường nào nên sâu?
Chi tiết nào cần nổi?
Phần nào cần giản lược?
Nên để bao nhiêu khoảng trống?
Khi nào cần dừng?
Những quyết định ấy đôi khi chỉ khác nhau vài milimet nhưng lại ảnh hưởng rõ đến cảm giác của tác phẩm.
Đây chính là lý do nghệ thuật chạm khắc vẫn là một trong những giá trị cốt lõi của nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình.
Bảo tồn hoa văn truyền thống không có nghĩa là sao chép nguyên mẫu
Trong quá trình phát triển, các mẫu hoa văn cũng thay đổi.
Người thợ ngày nay có thể học từ các công trình cổ, từ đình, chùa, đền, bia đá và các di tích truyền thống.
Nhưng việc bảo tồn không đồng nghĩa với sao chép máy móc.
Điều quan trọng là hiểu được cách tổ chức bố cục, đặc điểm của từng hình tượng và tinh thần mỹ thuật của mẫu cổ.
Sau đó, người thợ có thể điều chỉnh cho phù hợp với công trình hiện đại.
Đó là cách truyền thống tiếp tục sống.
Hoa văn đá mỹ nghệ – một phần của di sản nghề đá Ninh Bình
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trong hệ thống tri thức nghề ấy, kỹ năng tạo hình và chạm khắc hoa văn là một phần rất quan trọng.
Hoa văn không chỉ làm đẹp một khối đá.
Nó kết nối sản phẩm hôm nay với mỹ thuật truyền thống của nhiều thế hệ trước.
Một con rồng, một bông sen, một cành trúc hay một dải mây khi được xử lý đúng tỷ lệ và đặt đúng vị trí có thể góp phần tạo nên bản sắc cho cả công trình.
Vì vậy, khi lựa chọn một mẫu mộ đá, lăng mộ đá, lăng thờ hay cổng đá, điều đáng quan tâm không chỉ là “chạm hoa văn gì”.
Quan trọng hơn là:
Hoa văn đó có phù hợp với công trình hay không?
Tỷ lệ có hài hòa không?
Bố cục có trang nghiêm không?
Tay nghề thực hiện có đủ để thể hiện được vẻ đẹp của hình tượng hay không?
Khi những yếu tố ấy được kết hợp hài hòa, hoa văn mới thực sự phát huy giá trị.
Đó cũng chính là tinh thần của nghệ thuật chạm khắc đá mỹ nghệ Ninh Bình – nơi đá tự nhiên, kỹ thuật thủ công và những hình tượng văn hóa truyền thống gặp nhau trong cùng một công trình.
Câu hỏi thường gặp về hoa văn đá mỹ nghệ
Hoa văn nào thường được chạm trên mộ đá?
Các mẫu thường gặp gồm hoa sen, tứ quý, hoa lá, mây và nhiều họa tiết truyền thống khác. Việc lựa chọn nên dựa vào kích thước và phong cách tổng thể của ngôi mộ.
Tứ linh gồm những con vật nào?
Cách gọi phổ biến là Long – Lân – Quy – Phượng, tức rồng, lân, rùa và phượng. Tuy nhiên, trong một số di tích và giai đoạn lịch sử có thể gặp những biến thể trong cách thể hiện bộ linh vật.
Tứ quý gồm những cây gì?
Một bộ tứ quý thường gặp trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam là Tùng – Cúc – Trúc – Mai.
Hoa sen trên mộ đá có ý nghĩa gì?
Hoa sen là một hình tượng lâu đời trong mỹ thuật Việt Nam và có vị trí đặc biệt trong nghệ thuật Phật giáo, thường gắn với ý niệm thanh khiết. Trên đá mỹ nghệ hiện nay, hoa sen còn được sử dụng rộng rãi như một mô típ trang trí truyền thống.
Có nên chạm tứ linh trên tất cả các hạng mục của lăng mộ?
Không. Nên lựa chọn hoa văn theo kích thước, vị trí và phong cách tổng thể. Việc sử dụng quá nhiều linh vật có thể khiến công trình trở nên nặng và rối.
Mộ đá càng nhiều hoa văn có càng đẹp không?
Không nhất thiết. Tỷ lệ, bố cục, chất lượng đường chạm và khoảng trống thường quan trọng hơn số lượng hoa văn.
Nên chọn hoa văn trước hay chọn kiểu mộ trước?
Thông thường nên xác định kiểu dáng, kích thước và bố cục kiến trúc trước, sau đó mới lựa chọn và điều chỉnh hoa văn phù hợp với diện tích thực tế của từng cấu kiện.
Nguồn tham khảo
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – Tư liệu “Sen trong nghệ thuật tạo hình truyền thống Việt”.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – Tư liệu về biểu tượng hoa sen trong Phật giáo và nghệ thuật Việt Nam.
- Cục Di sản văn hóa – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Tư liệu các di tích kiến trúc nghệ thuật có đề tài tứ linh, tứ quý và hệ thống hoa văn truyền thống.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Tư liệu về nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân và các giá trị di sản, kiến trúc truyền thống trên địa bàn Ninh Bình.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình
Website: modaninhbinh.com
Giới thiệu, tư vấn, thiết kế và thi công các công trình đá mỹ nghệ truyền thống Ninh Bình.
