Di sản làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình – Tinh hoa nghề đá Ninh Vân
Ninh Bình không chỉ được biết đến với Cố đô Hoa Lư, những danh thắng nổi tiếng và hệ thống di tích lịch sử lâu đời, mà còn là vùng đất lưu giữ nhiều nghề thủ công truyền thống đặc sắc. Trong đó, nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân là một trong những nghề tiêu biểu, gắn liền với lịch sử, văn hóa và đời sống của nhiều thế hệ người dân địa phương.
Đặc biệt, nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tri thức nghề truyền thống cần được gìn giữ, bảo tồn và phát huy.
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ngày 20 tháng 12 năm 2019, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL, chính thức ghi danh Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, Ninh Bình vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đây không chỉ là niềm tự hào của những người làm nghề đá tại Ninh Vân mà còn là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công truyền thống đã được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân thuộc phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, tiếp tục là một trong những địa danh nổi tiếng về chế tác đá mỹ nghệ, đặc biệt là các sản phẩm kiến trúc đá, công trình văn hóa tâm linh và đá mỹ thuật.
Nghề đá gắn với lịch sử vùng đất Cố đô Hoa Lư
Dấu ấn của nghệ thuật chế tác đá tại vùng đất Ninh Bình đã xuất hiện từ rất sớm.
Ngay từ thế kỷ X, vùng Hoa Lư đã gắn với nhiều công trình và hiện vật bằng đá có giá trị. Trải qua các thời kỳ lịch sử, kỹ thuật tạo tác và chạm khắc đá tiếp tục được kế thừa, phát triển và để lại dấu ấn tại nhiều công trình kiến trúc, di tích lịch sử – văn hóa.
Những cột kinh bằng đá, long sàng, bệ thờ, rồng đá, đồ thờ bằng đá và nhiều cấu kiện kiến trúc cổ còn được lưu giữ chính là những minh chứng cho trình độ tạo tác đá của người xưa.
Đặc biệt, Ninh Bình còn có nhiều công trình kiến trúc sử dụng đá với quy mô và kỹ thuật chế tác đặc sắc, góp phần tạo nên một không gian văn hóa đá rất riêng của vùng đất Cố đô.
Tổ nghề và sự truyền nghề qua nhiều thế hệ
Theo những truyền thuyết còn được lưu truyền tại địa phương, Hoàng Sùng được xem là vị tổ nghề đá Ninh Vân. Ông vốn là một người thợ chế tác đá tài giỏi, sau khi đến vùng đất Ninh Vân lập nghiệp đã truyền dạy nghề cho người dân địa phương.
Từ những người thợ đầu tiên, kỹ thuật khai thác, tạo hình, đục, chạm và hoàn thiện đá dần được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Điều quý giá nhất của làng nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm bằng đá đã hoàn thành, mà còn nằm trong chính tri thức nghề nghiệp của người thợ: cách lựa chọn đá, nhìn thớ đá, tạo dáng, phân chia tỷ lệ, bố trí hoa văn và xử lý từng đường nét chạm khắc.
Đó là những kinh nghiệm khó có thể hình thành trong ngày một ngày hai, mà được tích lũy qua quá trình lao động và truyền nghề lâu dài.
Từ những khối đá thô đến tác phẩm mang giá trị văn hóa
Đặc trưng của đá mỹ nghệ Ninh Bình nằm ở sự kết hợp giữa độ bền của vật liệu đá với nghệ thuật tạo hình và chạm khắc thủ công.
Từ những khối đá tự nhiên ban đầu, qua nhiều công đoạn như lựa chọn vật liệu, cắt phôi, tạo dáng, đục thô, chạm hoa văn, đánh bóng và hoàn thiện, người nghệ nhân có thể tạo nên nhiều sản phẩm khác nhau như:
- Mộ đá và các mẫu mộ đá truyền thống;
- Khu lăng mộ đá gia đình, dòng họ;
- Lăng thờ đá, long đình đá;
- Cổng đá, cột đá, lan can đá;
- Cuốn thư đá, bình phong đá;
- Bàn lễ, bàn thờ và đồ thờ bằng đá;
- Tượng đá, linh vật đá;
- Các cấu kiện bằng đá dành cho đình, chùa, đền, nhà thờ họ và công trình kiến trúc tâm linh.
Trên nhiều công trình còn xuất hiện những họa tiết quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam như rồng, phượng, hoa sen, tứ quý, tứ linh, mây, hoa lá và các họa tiết cổ.
Mỗi đường nét chạm khắc vì thế không đơn thuần mang tính trang trí mà còn chứa đựng quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng và văn hóa của người Việt.
Giá trị của di sản nằm ở con người và kỹ nghệ chế tác
Khi nhắc đến di sản nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, không nên chỉ nhìn vào những sản phẩm bằng đá đã hoàn thiện.
Giá trị cốt lõi của di sản còn nằm ở con người làm nghề.
Đó là kinh nghiệm nhận biết chất đá, kỹ thuật sử dụng dụng cụ, khả năng tạo hình, nghệ thuật chạm khắc, tư duy bố cục và những bí quyết nghề nghiệp được các thế hệ nghệ nhân trao truyền cho nhau.
Ngày nay, máy móc hiện đại đã hỗ trợ đáng kể trong các công đoạn cắt, tạo phôi và vận chuyển. Tuy nhiên, đối với những sản phẩm đòi hỏi tính nghệ thuật cao, kinh nghiệm và đôi bàn tay của người thợ vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Chính sự kết hợp giữa kỹ nghệ truyền thống và phương tiện sản xuất hiện đại đang giúp nghề đá Ninh Bình vừa giữ được bản sắc, vừa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của các công trình hiện nay.
Gìn giữ nghề truyền thống trong cuộc sống hiện đại
Trải qua nhiều thế hệ, nghề đá đã trở thành một phần trong đời sống kinh tế và văn hóa của người dân Ninh Vân.
Từ một nghề thủ công truyền thống, ngày nay nhiều cơ sở sản xuất và doanh nghiệp đá mỹ nghệ đã được hình thành. Sản phẩm của những người thợ Ninh Bình được chế tác, vận chuyển và lắp đặt tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước.
Tuy nhiên, phát triển nghề đá không chỉ là mở rộng sản xuất.
Một yêu cầu quan trọng hơn là làm thế nào để bảo tồn kỹ thuật chạm khắc truyền thống, gìn giữ những mẫu hoa văn cổ, đào tạo thế hệ thợ trẻ và duy trì bản sắc riêng của làng nghề trong quá trình ứng dụng máy móc và công nghệ mới.
Bởi khi một nghề truyền thống được công nhận là di sản, giá trị cần gìn giữ không chỉ là sản phẩm cuối cùng mà còn là kiến thức, kỹ năng, tập quán nghề nghiệp và những câu chuyện văn hóa gắn với cộng đồng thực hành nghề.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình – tiếp nối một di sản
Đối với Đá mỹ nghệ Ninh Bình, việc giới thiệu các sản phẩm như mộ đá, lăng mộ đá, cổng đá, lăng thờ đá hay các công trình kiến trúc đá không chỉ nhằm giới thiệu một sản phẩm xây dựng.
Đằng sau mỗi công trình còn là câu chuyện về một nghề truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ tại vùng đất Ninh Bình.
Chúng tôi trân trọng những giá trị mà các thế hệ nghệ nhân đi trước đã tạo dựng và mong muốn góp phần giới thiệu rộng rãi hơn những nét đẹp của nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đến khách hàng và những người quan tâm đến kiến trúc, văn hóa và nghệ thuật đá truyền thống Việt Nam.
Mỗi công trình được hoàn thiện hôm nay cũng là một cách để những kỹ thuật, hoa văn và tinh thần của nghề đá truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
Di sản được gìn giữ khi nghề vẫn tiếp tục được trao truyền
Giá trị của một làng nghề không chỉ được đo bằng tuổi đời hay số lượng sản phẩm đã tạo ra.
Giá trị lớn hơn nằm ở việc nghề vẫn còn người làm, kỹ thuật vẫn được truyền lại và những giá trị văn hóa vẫn tiếp tục hiện diện trong từng sản phẩm.
Từ những khối đá tự nhiên, qua đôi bàn tay và kinh nghiệm của người nghệ nhân, những công trình đá có thể tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.
Và cũng chính qua những công trình ấy, câu chuyện về làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình tiếp tục được kể lại cho các thế hệ mai sau.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình
- Website: modaninhbinh.com
- Chuyên giới thiệu, tư vấn, thiết kế và thi công các công trình đá mỹ nghệ truyền thống Ninh Bình.
Nguồn tham khảo
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Quyết định số 4607/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019 về việc ghi danh Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Tư liệu giới thiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
- Cổng thông tin du lịch Ninh Bình – Tư liệu giới thiệu làng đá mỹ nghệ Ninh Vân và công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.
