Một khối đá tự nhiên khi vừa được khai thác thường chỉ có hình dáng thô ráp, nặng nề và gần như chưa thể hiện giá trị nghệ thuật. Nhưng qua đôi bàn tay, kinh nghiệm và tư duy tạo hình của người thợ, khối đá ấy có thể trở thành một bức cuốn thư, một cột đá chạm rồng, một lăng thờ, một ngôi mộ đá hay một tác phẩm điêu khắc có giá trị.
Đó chính là điều làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật chạm khắc đá Ninh Bình.
Ở vùng nghề đá Ninh Vân, nghệ thuật chế tác đá không chỉ là kỹ thuật đục, cắt hay tạo hình. Đằng sau mỗi sản phẩm còn là quá trình người thợ quan sát vật liệu, hình dung bố cục, xác định tỷ lệ, tạo khối và từng bước hoàn thiện hoa văn.
Qua nhiều thế hệ, những kỹ năng ấy được tích lũy, trao truyền và liên tục phát triển, tạo nên một trong những nét đặc trưng của nghề đá mỹ nghệ Ninh Bình.
Chạm khắc đá không đơn thuần là dùng đục tạo hoa văn
Khi nhìn một người thợ đang chạm khắc, nhiều người có thể nghĩ rằng công việc chủ yếu là sử dụng búa và đục để tạo hình lên bề mặt đá.
Trên thực tế, đó chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất.
Trước khi người thợ đặt mũi đục vào đá, rất nhiều quyết định đã phải được đưa ra.
Khối đá này có phù hợp với sản phẩm hay không?
Mặt nào nên được chọn làm mặt chính?
Chiều dày của sản phẩm cần bao nhiêu?
Hoa văn sẽ nằm ở vị trí nào?
Chi tiết nào cần chạm sâu, chi tiết nào chỉ nên chạm nổi nhẹ?
Tỷ lệ giữa hình chính và phần nền ra sao?
Tất cả những yếu tố đó đều ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng.
Vì vậy, một người thợ giỏi không chỉ cần đôi tay chắc chắn mà còn phải có khả năng quan sát, tính toán và hình dung sản phẩm ngay từ khi nó còn nằm trong một khối đá thô.
Bước đầu tiên là hiểu vật liệu
Không thể nói đến nghệ thuật chế tác đá mà bỏ qua việc hiểu chính vật liệu được sử dụng.
Đá tự nhiên có đặc điểm khác với gỗ, kim loại hay các vật liệu nhân tạo.
Mỗi khối đá có màu sắc, đường vân, kết cấu và những đặc tính tự nhiên riêng.
Người thợ cần quan sát kỹ để lựa chọn phương án chế tác phù hợp.
Một khối đá đồng đều, ít khuyết tật có thể phù hợp với những chi tiết yêu cầu độ liền khối cao.
Trong khi đó, sản phẩm có nhiều phần chạm khắc sâu hoặc chi tiết nhỏ càng đòi hỏi người thợ phải thận trọng trong khâu lựa chọn vật liệu.
Kinh nghiệm này được hình thành qua thời gian.
Người làm nghề lâu năm thường có khả năng nhận biết tương đối nhanh đặc điểm của một khối đá để quyết định nên sử dụng vào phần nào của công trình.
Đây chính là một trong những dạng tri thức nghề nghiệp khó có thể thay thế hoàn toàn bằng máy móc.
Từ khối đá đến hình dáng tổng thể
Sau khi lựa chọn vật liệu, bước quan trọng tiếp theo là tạo hình tổng thể.
Một trong những sai lầm lớn nhất khi chế tác là đi quá sớm vào chi tiết.
Nếu hình dáng và tỷ lệ tổng thể chưa đúng thì dù hoa văn được chạm đẹp đến đâu, sản phẩm vẫn có thể mất cân đối.
Vì vậy, người thợ thường phải xác định trước những kích thước chính, đường trục và hình khối cơ bản.
Đối với một lăng thờ đá, cần xác định rõ tỷ lệ giữa phần chân đế, thân, cột và mái.
Đối với một cuốn thư đá, cần cân đối phần thân cuốn thư với chân đế và hai bên cột.
Đối với mộ đá, kích thước thân mộ, phần nắp, các cấp đế và chi tiết trang trí phải tạo thành một tổng thể hài hòa.
Khả năng kiểm soát tỷ lệ chính là bước đầu để một sản phẩm từ “đồ đá” trở thành một công trình có tính mỹ thuật.
>>> Tham khảo: Các công trình Lăng mộ đá đẹp, ấn tượng
Đục vỡ – tạo nên hình hài đầu tiên
Trong nghề chế tác truyền thống có công đoạn thường được gọi là đục vỡ.
Đây là bước loại bỏ những phần đá dư thừa để đưa khối đá tiến gần đến hình dáng mong muốn.
Ở giai đoạn này, người thợ chưa tập trung vào những đường nét nhỏ.
Mục tiêu chính là tạo ra các mặt, các khối và đường biên cơ bản.
Công đoạn đục vỡ đòi hỏi khả năng ước lượng tốt.
Nếu lấy đi quá ít đá, quá trình hoàn thiện sau đó sẽ mất nhiều thời gian.
Nhưng nếu lấy quá sâu hoặc sai vị trí, có thể làm ảnh hưởng đến kích thước, tỷ lệ hoặc thậm chí làm hỏng cả chi tiết.
Vì vậy, dù được gọi là công đoạn “thô”, nó vẫn đòi hỏi kinh nghiệm đáng kể.
Nguồn tư liệu về nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân của ngành văn hóa Ninh Bình cũng ghi nhận kỹ thuật đục vỡ như một trong những công đoạn thực hành của nghề truyền thống.
Đục chi tiết – lúc tay nghề bắt đầu thể hiện rõ
Sau khi hình khối tổng thể đã được xác lập, người thợ chuyển dần sang những chi tiết nhỏ hơn.
Đây là lúc các đường nét của sản phẩm bắt đầu xuất hiện rõ ràng.
Nếu chạm một bông sen, người thợ phải xác định từng lớp cánh.
Nếu chạm rồng, cần thể hiện được đầu, thân, vảy, chân, móng và các chi tiết phụ.
Nếu chạm một cụm hoa lá, phải tạo được sự liên kết giữa các nhánh và khoảng trống.
Càng đi vào chi tiết, thao tác càng phải chính xác.
Một đường đục lệch ở công đoạn thô đôi khi còn có thể sửa.
Nhưng một lỗi nhỏ ở phần mặt rồng, cánh hoa hay một nét hoa văn mảnh có thể làm thay đổi toàn bộ cảm giác của tác phẩm.
Đây cũng là lý do người làm nghề thường phải trải qua nhiều năm rèn luyện trước khi được giao những phần chạm khắc quan trọng.
Chạm nổi, chạm sâu và cảm giác về chiều sâu
Một trong những yếu tố tạo nên vẻ đẹp của đá mỹ nghệ là chiều sâu của hoa văn.
Nếu tất cả chi tiết đều nằm trên cùng một mặt phẳng, sản phẩm dễ trở nên cứng và thiếu sức sống.
Người thợ vì vậy thường tạo ra nhiều lớp.
Phần nền được hạ xuống.
Chi tiết chính được giữ nổi.
Một số chi tiết được chạm sâu hơn để tạo bóng.
Những phần chuyển tiếp được xử lý nhẹ hơn để tránh cảm giác đột ngột.
Khi ánh sáng chiếu vào, sự khác biệt giữa các lớp tạo ra vùng sáng – tối, giúp hoa văn trở nên rõ và có chiều sâu hơn.
Đây là điểm rất quan trọng.
Đá là vật liệu cứng, nhưng một tác phẩm chạm tốt lại có thể tạo cảm giác mềm mại.
Một cánh sen có thể trông như đang mở.
Một dải mây có thể tạo cảm giác đang chuyển động.
Một con rồng có thể mang cảm giác uốn lượn thay vì chỉ là một hình ảnh cứng trên mặt đá.
Chính cách xử lý không gian và chiều sâu tạo nên khác biệt giữa một sản phẩm gia công thông thường và một sản phẩm có giá trị mỹ thuật.
Tỷ lệ – yếu tố quyết định vẻ đẹp của hoa văn
Một mẫu hoa văn đẹp chưa chắc sẽ đẹp khi đặt lên bất kỳ công trình nào.
Người thợ phải điều chỉnh tỷ lệ theo từng vị trí.
Một con rồng chạm trên cuốn thư lớn có thể có nhiều chi tiết.
Nhưng nếu thu nguyên mẫu đó xuống một ô lan can nhỏ, các chi tiết có thể trở nên rối và khó nhìn.
Ngược lại, một mẫu quá đơn giản nếu đặt trên diện tích lớn lại dễ tạo cảm giác trống trải.
Bởi vậy, người làm nghề không chỉ cần biết chạm.
Họ cần biết biến đổi mẫu.
Cùng một hình tượng hoa sen nhưng trên bia đá có thể được thể hiện theo cách khác với hoa sen trên mộ.
Rồng trên cột đá khác với rồng trên bình phong.
Mây ở diềm mái khác với mây trên lan can.
Khả năng điều chỉnh này thể hiện trình độ thẩm mỹ và kinh nghiệm thực tế của người thợ.
Những hoa văn quen thuộc trong đá mỹ nghệ Ninh Bình
Nghệ thuật đá Ninh Bình sử dụng nhiều mô típ đã quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
Trong đó phổ biến có:
- Rồng;
- Phượng;
- Hoa sen;
- Tứ linh;
- Tứ quý;
- Hoa lá;
- Mây;
- Họa tiết hình học;
- Chữ và câu đối;
- Một số hình tượng linh vật và trang trí truyền thống khác.
Tuy nhiên, giá trị không nằm ở việc sử dụng càng nhiều họa tiết càng tốt.
Một công trình đẹp cần có sự chọn lọc.
Hoa văn phải phù hợp với chức năng của công trình, vị trí đặt, kích thước và phong cách kiến trúc.
Đặc biệt đối với những công trình tâm linh, sự tiết chế và cân đối thường quan trọng hơn việc tạo quá nhiều chi tiết.
Hoa sen – từ hình khối cứng đến cảm giác thanh thoát
Hoa sen là một trong những họa tiết thường gặp trên các công trình đá.
Điểm khó khi chạm sen là làm sao tạo được cảm giác mềm.
Đá vốn nặng và cứng, trong khi cánh sen lại mỏng và nhẹ.
Người thợ thường phải sử dụng sự thay đổi độ sâu để tạo nhiều lớp cánh.
Phần đầu cánh có thể được xử lý mảnh hơn.
Phần gốc cánh dày hơn để tạo cảm giác chắc chắn.
Các lớp cánh được bố trí đan xen để tránh cảm giác phẳng.
Một bông sen được xử lý tốt sẽ tạo cảm giác có độ mở và chiều sâu.
Qua đó có thể thấy nghệ thuật chạm đá không chỉ là sao chép hình ảnh thiên nhiên, mà là quá trình chuyển một hình ảnh mềm mại sang ngôn ngữ của vật liệu cứng.
Rồng đá – bài kiểm tra tay nghề của người thợ
Rồng là một trong những hình tượng phức tạp hơn.
Để tạo được một con rồng đẹp, người thợ phải xử lý đồng thời rất nhiều bộ phận: đầu, mắt, mũi, miệng, sừng, bờm, thân, chân, móng, vảy và phần mây đi kèm.
Nếu chỉ chú trọng từng chi tiết riêng lẻ mà không kiểm soát đường chuyển động của toàn thân, rồng dễ bị cứng.
Một bố cục tốt phải tạo được hướng chuyển động rõ ràng.
Thân rồng thường được xử lý theo các đường cong liên tục.
Mây và các chi tiết phụ được bố trí để hỗ trợ chuyển động chứ không che lấp hình chính.
Đó là lý do các tác phẩm rồng đá thường phản ánh khá rõ trình độ của người chạm.
Chỉnh sửa chi tiết – công đoạn quyết định sự tinh tế
Sau khi hình và hoa văn cơ bản đã được hoàn thành, công việc chưa kết thúc.
Người thợ tiếp tục chỉnh sửa.
Đây là lúc kiểm tra từng đường nét, làm sạch những phần thừa, cân chỉnh các chi tiết và xử lý những khu vực chưa đạt.
Có khi chỉ cần sửa một nét nhỏ cũng làm khuôn mặt linh vật thay đổi.
Có khi phải hạ một vùng nền thêm vài milimet để hoa văn nổi rõ hơn.
Có khi đường cong phải được chỉnh lại để tổng thể mềm hơn.
Nguồn tư liệu về nghề đá Ninh Vân cũng ghi nhận chỉnh sửa chi tiết như một bước trong quá trình chế tác. Điều này cho thấy giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở khâu tạo hình ban đầu mà còn phụ thuộc rất lớn vào quá trình hoàn thiện.
Bề mặt đá và cảm giác cuối cùng của tác phẩm
Sau khi chạm xong, bề mặt cũng ảnh hưởng mạnh đến cảm giác của sản phẩm.
Tùy phong cách, người thợ có thể giữ bề mặt tương đối tự nhiên hoặc xử lý mịn hơn.
Những phần cần nhấn mạnh có thể được hoàn thiện kỹ để bắt sáng tốt.
Trong khi một số vùng nền có thể được xử lý khác để tạo tương phản.
Sự khác biệt nhỏ trong cách hoàn thiện bề mặt đôi khi giúp hoa văn rõ hơn rất nhiều.
Đây là một phần ít được khách hàng chú ý nhưng người làm nghề lại đặc biệt quan tâm.
Nghệ thuật đá Ninh Bình qua các di tích cổ
Ninh Bình sở hữu nhiều hiện vật và công trình cho thấy truyền thống tạo tác đá lâu đời.
Tại khu vực Cố đô Hoa Lư, những long sàng bằng đá, các cột kinh và nhiều hiện vật chạm khắc vẫn còn được lưu giữ.
Đáng chú ý, long sàng tại đền Vua Đinh có nghệ thuật chạm đá đặc sắc, với hệ thống hoa văn nổi trên đá xanh. Những hiện vật này cung cấp tư liệu quý để nghiên cứu về kỹ thuật và mỹ thuật đá trong lịch sử.
Không gian văn hóa ấy tạo điều kiện để các thế hệ người thợ tiếp xúc với một kho mẫu thức phong phú.
Họ không nhất thiết sao chép nguyên mẫu cổ, nhưng có thể học cách người xưa tổ chức bố cục, tạo hình và sử dụng hoa văn.
Nghệ thuật chạm đá là sự kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo
Nếu người thợ chỉ làm đúng một mẫu cố định suốt nhiều thế hệ, nghề khó có thể phát triển.
Điểm đáng chú ý của nghề đá Ninh Vân là khả năng vừa trao truyền kinh nghiệm, vừa tiếp tục sáng tạo.
Theo tư liệu của Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, bí quyết nghề được hình thành từ sự kiên nhẫn, tìm tòi, học hỏi, khéo léo và óc sáng tạo của từng cá nhân. Một số thế hệ trẻ tại Ninh Vân còn theo học chuyên ngành điêu khắc, kiến trúc để bổ sung kiến thức vào nền tảng nghề truyền thống.
Điều đó cho thấy nghề không phải một hệ thống đóng.
Nó phát triển cùng thời đại.
Máy móc hiện đại thay đổi nghề chạm đá như thế nào?
Ngày nay, nhiều công đoạn nặng đã được hỗ trợ bởi thiết bị hiện đại.
Máy giúp cắt phôi nhanh hơn.
Thiết bị nâng hạ giúp di chuyển những cấu kiện lớn.
Các phương pháp thiết kế mới giúp người thợ tính toán kích thước và bố cục chính xác hơn.
Đối với một số sản phẩm, máy cũng có thể hỗ trợ việc tạo hình ban đầu.
Nhưng giá trị của người thợ vẫn rất rõ.
Máy có thể tạo ra một đường theo dữ liệu có sẵn, nhưng việc đánh giá đường đó đã đẹp hay chưa, có phù hợp với tổng thể hay không và cần chỉnh sửa như thế nào vẫn cần đến con người.
Công nghệ vì vậy nên được xem là công cụ hỗ trợ nghề, không phải sự thay thế hoàn toàn kinh nghiệm của người thợ.
Từ nghệ thuật chạm khắc đến một khu lăng mộ hoàn chỉnh
Trên một khu lăng mộ đá, nghệ thuật chạm khắc có thể xuất hiện ở gần như mọi hạng mục.
Cổng đá có hệ hoa văn riêng.
Cuốn thư có bố cục riêng.
Lan can cần nhịp điệu lặp lại đều đặn.
Mộ đá cần trang trí vừa đủ để không mất đi sự trang nghiêm.
Lăng thờ thường là điểm nhấn nên có thể được xử lý cầu kỳ hơn.
Nếu mỗi hạng mục được thiết kế độc lập mà không có sự liên kết, toàn bộ khuôn viên dễ trở nên rối.
Bởi vậy, khi thực hiện một công trình lớn, người thiết kế và người thợ cần nhìn tổng thể.
Đây chính là bước đưa nghề chạm đá từ phạm vi một sản phẩm đơn lẻ sang nghệ thuật kiến trúc đá.
Giá trị của chạm khắc đá nằm ở những điều không thể sản xuất hàng loạt hoàn toàn
Ngày nay, thị trường có thể tạo ra nhiều sản phẩm giống nhau.
Nhưng những công trình thực sự có giá trị thường vẫn thể hiện dấu ấn của người làm.
Đó có thể là cách một nghệ nhân sửa lại đường mắt của con rồng.
Cách xử lý lớp cánh sen.
Cách tạo độ sâu ở một cụm mây.
Hoặc đơn giản là cách người thợ biết lúc nào cần dừng lại để không làm sản phẩm quá nhiều chi tiết.
Những quyết định nhỏ ấy chính là phần khó tiêu chuẩn hóa hoàn toàn.
Và đó cũng là lý do tay nghề vẫn là một trong những giá trị quan trọng nhất của nghề đá mỹ nghệ.
Chạm khắc đá – nơi tri thức nghề được tiếp tục trao truyền
Nghệ thuật chạm khắc đá Ninh Bình không chỉ tồn tại trong những công trình cổ.
Nó tiếp tục hiện diện mỗi ngày trong các xưởng đá.
Người thợ lớn tuổi truyền kinh nghiệm cho người trẻ.
Các mẫu cổ được nghiên cứu và biến đổi để phù hợp với những công trình mới.
Máy móc hiện đại được sử dụng song song với những kỹ năng truyền thống.
Từ một khối đá thô, người thợ vẫn phải trải qua hành trình từ nhìn vật liệu, tạo hình, đục vỡ, chạm chi tiết đến chỉnh sửa và hoàn thiện.
Chính quá trình ấy làm nên giá trị của nghệ thuật chạm khắc đá Ninh Bình.
Đó không chỉ là kỹ thuật biến đổi vật liệu.
Đó còn là một hình thức lao động sáng tạo, nơi kinh nghiệm, kỹ năng và thẩm mỹ của nhiều thế hệ người làm nghề tiếp tục được thể hiện trên từng công trình đá hôm nay.
Câu hỏi thường gặp về nghệ thuật chạm khắc đá Ninh Bình
Chạm khắc đá mỹ nghệ gồm những công đoạn nào?
Tùy từng sản phẩm, quy trình có thể khác nhau, nhưng thường bao gồm lựa chọn đá, xác định kích thước, tạo phôi, đục tạo hình, đục chi tiết, chạm hoa văn, chỉnh sửa và hoàn thiện bề mặt.
Đục vỡ trong nghề đá là gì?
Đục vỡ là giai đoạn loại bỏ phần đá dư để tạo hình khối cơ bản cho sản phẩm trước khi chuyển sang các công đoạn tạo hình và chạm chi tiết.
Vì sao chạm khắc đá cần nhiều kinh nghiệm?
Đá là vật liệu cứng và việc lấy đi vật liệu thường khó phục hồi. Người thợ phải kiểm soát tỷ lệ, độ sâu và lực tác động để vừa tạo được hình mong muốn vừa hạn chế làm hỏng chi tiết.
Những hoa văn nào thường xuất hiện trên đá mỹ nghệ Ninh Bình?
Các họa tiết phổ biến gồm rồng, phượng, hoa sen, tứ linh, tứ quý, mây, hoa lá, họa tiết hình học, chữ và nhiều mô típ truyền thống khác.
Máy móc có thay thế được thợ chạm đá thủ công không?
Máy móc có thể hỗ trợ rất hiệu quả trong cắt, tạo phôi và một số công đoạn gia công. Tuy nhiên, việc lựa chọn tỷ lệ, điều chỉnh bố cục, hoàn thiện hoa văn và đánh giá tính thẩm mỹ vẫn cần nhiều kinh nghiệm của người thợ.
Điều gì tạo nên một sản phẩm đá mỹ nghệ đẹp?
Một sản phẩm đẹp cần kết hợp nhiều yếu tố: vật liệu phù hợp, tỷ lệ cân đối, hình khối rõ ràng, hoa văn hài hòa, độ sâu hợp lý và chất lượng hoàn thiện tốt. Số lượng hoa văn nhiều không đồng nghĩa với sản phẩm đẹp hơn.
Nguồn tham khảo
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Tư liệu về giá trị văn hóa, lịch sử đền Vua Đinh, đền Vua Lê và các hiện vật chạm khắc đá tại Cố đô Hoa Lư.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Tư liệu về các làng nghề truyền thống và giá trị của nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Danh mục và tư liệu bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân.
Đá mỹ nghệ Ninh Bình
Website: modaninhbinh.com
Giới thiệu, tư vấn, thiết kế và thi công các công trình đá mỹ nghệ truyền thống Ninh Bình.
